Ankilozan Spondilit (AS), omurgayı ve sakroiliak eklemleri etkileyen kronik, inflamatuvar bir romatizmal hastalıktır. Zaman içinde ağrıya, hareket kısıtlılığına ve postür değişikliklerine yol açabilen bu durum, erken tanı ve uygun tedavi ile kontrol altına alınabilir. Özellikle genç erişkin yaş grubunda başlayan ankilozan spondilit, yaşam boyu sürebilse de doğru yaklaşımla bireylerin aktif ve kaliteli bir hayat sürmesi mümkündür.

Ankilozan Spondilit Nedir?

Ankilozan spondilit, bağışıklık sisteminin yanlış yönlendirilmiş inflamatuvar yanıtı sonucu ortaya çıkan bir iltihaplı romatizma türüdür. En çok omurga ile pelvis arasındaki sakroiliak eklemleri etkiler. Hastalığın temel özelliği, bu bölgelerde kronik inflamasyon gelişmesi ve zamanla kemikleşmeye bağlı sertleşmenin ortaya çıkmasıdır. Uzun süreli inflamasyon omurgada esnekliğin azalmasına, hareket kısıtlılığına, duruş bozukluklarına neden olabilir. 

İleri vakalarda omurlar arasında kemik köprüleri oluşarak hareket kabiliyeti belirgin biçimde azalabilir. Ankilozan spondilit mikrobik bir enfeksiyon değildir, bağışıklık sisteminin aşırı aktivitesine bağlı gelişen bir süreçtir.

Spondiloartrit Nedir?

Spondiloartrit; omurga, sakroiliak eklemler (omurga ile pelvis arasındaki eklemler) ve bazen çevre eklemleri etkileyen kronik inflamatuvar romatizmal hastalıklar grubunun genel adıdır. Bu hastalık grubunun temel özelliği, bağışıklık sisteminin yanlış yönlendirilmiş bir inflamatuvar yanıt oluşturması ve bunun sonucunda eklemlerde ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığı gelişmesidir.

Spondiloartritler yalnızca eklemleri değil, tendon ve bağların kemiğe tutunduğu bölgeleri (entez bölgeleri) ve bazı durumlarda göz, cilt ve bağırsak gibi farklı organ sistemlerini de etkileyebilir. Bu nedenle hastalık yalnızca kas-iskelet sistemiyle sınırlı değildir, sistemik bir inflamatuvar süreç olarak değerlendirilir.

Bu hastalık grubunun en bilinen ve klasik formu ankilozan spondilit olmakla birlikte, spondiloartrit ailesi daha geniş bir klinik yelpazeyi kapsar:

• Ankilozan spondilit: Omurga ve sakroiliak eklemlerin kronik inflamasyonu ile karakterizedir.
• Psöriyatik artrit: Sedef hastalığı ile ilişkili eklem tutulumu görülür.
• Reaktif artrit: Genellikle bir enfeksiyon sonrası gelişen inflamatuvar eklem hastalığıdır.
• İnflamatuvar bağırsak hastalığına bağlı artrit: Crohn hastalığı veya ülseratif kolit ile ilişkili eklem tutulumu içerir.
• Radyografik olmayan aksiyel spondiloartrit: Görüntülemede belirgin kemik değişikliği olmasa da klinik inflamasyon bulguları mevcuttur.

Bu hastalıklar farklı klinik tablolarla ortaya çıkabilir ancak genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi aktivasyonu ve inflamasyon mekanizmaları açısından ortak özellikler taşır. Bu ortak zemin, erken tanı ve tedavi yaklaşımlarının planlanmasında önemlidir.

Spondiloartritlerin Ortak Özellikleri Nelerdir?

Spondiloartrit grubundaki hastalıklar, farklı isimlerle anılsalar da birçok ortak klinik ve biyolojik özellik paylaşır. Bu özelliklerin bilinmesi, özellikle erken evrede tanı konmasını kolaylaştırır ve uygun tedaviye zamanında başlanmasını sağlar.

• Omurga ve sakroiliak eklem tutulumu: Spondiloartritlerin temel hedef bölgeleri omurga ve sakroiliak eklemlerdir. Bu bölgelerde gelişen inflamasyon, zamanla ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığına yol açabilir.
• İnflamatuvar tip bel ağrısı: Mekanik bel ağrısından farklı olarak genellikle genç yaşta başlar, sinsi gelişir, dinlenmeyle artar, hareketle azalır, gece ağrısı yapabilir. Bu özellikler inflamatuvar kökeni düşündürür.
• Sabah tutukluğu: Uzun süreli hareketsizlik sonrası ortaya çıkan sertlik hissi tipiktir. Hareket ettikçe azalması önemli bir klinik ipucudur.
• Entezit: Tendon ve bağların kemiğe tutunduğu bölgelerde inflamasyon gelişebilir. Özellikle topuk, diz çevresi veya kaburga bağlantılarında ağrı görülebilir.
• Genetik yatkınlık: Spondiloartritlerde aile öyküsü sık görülür. Bu durum hastalığın genetik bileşenini destekler.
• HLA-B27 ilişkisi:Bu gen, spondiloartritlerle güçlü şekilde ilişkilidir. Her taşıyıcı hastalığı geliştirmese de risk artışı söz konusudur.
• Eklem dışı bulgular: Bazı hastalarda şu sistemler etkilenebilir: göz (üveit), cilt, bağırsak, kardiyovasküler sistem. Bu durum hastalığın sistemik doğasını gösterir.
• Kronik inflamasyon eğilimi: Hastalıklar genellikle dalgalı seyir gösterir, alevlenme ve sakin dönemler olabilir.

Ankilozan Spondilit Neden Olur?

Ankilozan spondilitin kesin nedeni bugün halâ tam olarak açıklanabilmiş değildir. Ancak modern romatoloji araştırmaları, hastalığın çok faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Yani genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi işleyişi ve çevresel tetikleyiciler birlikte rol oynar. Bu karmaşık etkileşim, omurga ve sakroiliak eklemlerde kronik inflamasyona zemin hazırlar.

Genetik Faktörler

Ankilozan spondilit ile en güçlü ilişki HLA-B27 adı verilen genetik belirteçtir. Bu gen, bağışıklık sisteminin yabancı maddeleri tanıma ve yanıt verme biçimini etkiler. HLA-B27’nin varlığı, bağışıklık sisteminin bazı durumlarda aşırı veya yanlış yönlendirilmiş bir inflamatuvar yanıt oluşturmasına zemin hazırlayabilir. Ancak burada kritik bir nokta vardır, HLA-B27 pozitifliği hastalık anlamına gelmez.

Bu geni taşıyan pek çok kişi hayatı boyunca ankilozan spondilit geliştirmez. Bu durum, genetik yatkınlığın tek başına yeterli olmadığını gösterir. Araştırmalar, başka genetik faktörlerin ve bağışıklık sistemini etkileyen çevresel uyarıların da sürece katkıda bulunduğunu düşündürmektedir.

Bağışıklık Sistemi ve İnflamasyon

Ankilozan spondilitte bağışıklık sistemi, eklem ve bağ dokularında kronik inflamasyon oluşturan bir yanıt geliştirir. Bu inflamasyon eklem yüzeylerinde hassasiyet, sertlik, ağrı, zamanla yapısal değişiklik oluşturabilir.

Uzun süre devam eden inflamasyon, kemik oluşumunu tetikleyebilir ve bu durum omurgada hareket kısıtlılığına yol açabilir. Bu nedenle hastalık yalnızca ağrıya neden olan bir durum değil, aynı zamanda yapısal değişiklik riski taşıyan kronik bir inflamatuvar süreçtir.

Çevresel ve Biyolojik Tetikleyiciler

Bilimsel çalışmalar, bazı enfeksiyonların veya mikrobiyota (bağırsak florası) değişikliklerinin bağışıklık yanıtını etkileyebileceğini göstermektedir. Bu tetikleyiciler, genetik yatkınlığı olan bireylerde inflamasyon sürecini başlatabilir. Ancak bu alandaki araştırmalar hâlâ devam etmektedir ve kesin mekanizmalar tam olarak açıklığa kavuşmamıştır.

Ankilozan Spondilit Kimlerde Görülür?

Ankilozan spondilit genellikle genç erişkin çağda başlayan kronik bir romatizmal hastalıktır. Hastalığın başlangıç yaşı çoğunlukla 15-40 yaş arasındadır ve belirtiler sinsi şekilde ortaya çıkabilir. Bu nedenle erken dönem şikâyetler çoğu zaman “mekanik bel ağrısı” ile karıştırılabilir.

Yaş dağılımı: Hastalık çoğunlukla genç yaşta başlar. 45 yaş sonrası yeni başlangıç nadirdir. Erken yaşta ortaya çıkması, bireyin eğitim, iş ve sosyal yaşamını etkileyebilecek uzun süreli bir sağlık sürecine işaret eder.

Genetik yatkınlık ve aile öyküsü: Aile bireylerinde spondiloartrit veya ankilozan spondilit bulunması riski artırabilir. Bu durum, hastalığın genetik bileşenini destekler. Ancak aile öyküsü olmadan da hastalık gelişebilir.

Cinsiyet farklılıkları: Ankilozan spondilit erkeklerde daha sık görülse de, kadınlarda hastalık daha hafif seyredebilir, periferik eklemleri daha fazla tutabilir, klasik radyolojik bulgular daha geç ortaya çıkabilir. Bu farklılıklar tanının gecikmesine neden olabilir. Günümüzde gelişmiş görüntüleme yöntemleri sayesinde kadın hastalarda erken tanı olanakları artmıştır.

Genetik belirteç taşıyıcıları: HLA-B27 gen pozitifliği, hastalığın görülme olasılığını artırır. Ancak gen pozitif olan herkes hastalanmaz. Bu nedenle genetik yatkınlık, tek başına belirleyici değil, risk artırıcı bir faktördür.

Diğer hastalıklarla ilişki: Sedef hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları veya üveit öyküsü olan bireylerde spondiloartrit gelişme riski daha yüksek olabilir. Bu durum, hastalığın bağışıklık sistemiyle ilişkili ortak mekanizmalarına işaret eder.

Ankilozan Spondilit Belirtileri Nelerdir?

Ankilozan spondilit, omurga ve sakroiliak eklemleri etkileyen kronik inflamatuvar bir romatizmal hastalıktır. Genellikle genç yaşta başlayan bu hastalık, erken dönemde fark edilmediğinde zamanla hareket kısıtlılığına ve yaşam kalitesinde belirgin düşüşe yol açabilir. Bu nedenle ankilozan spondilit belirtilerini tanımak ve doğru zamanda değerlendirilmek büyük önem taşır.

Ankilozan spondilit belirtileri ile ilgili en temel husus inflamatuvar tip bel ağrısıdır. Bu ağrı, günlük hayatta sık görülen mekanik bel ağrısından farklıdır ve hastalığın erken sinyallerini verir. Belirtilerin doğru yorumlanması, erken teşhis ve etkili tedavi için kritik bir adımdır.

İnflamatuvar Bel Ağrısı

İnflamatuvar bel ağrısı, ankilozan spondilitin en ayırt edici klinik bulgusudur. Mekanik bel ağrısının aksine dinlenmekle azalmaz, hareketsizlikle artar ve hareketle rahatlar. Bu durum inflamasyon kaynaklı ağrının tipik özelliğidir.

Ankilozan spondilit’e bağlı bel ağrısı çoğunlukla 40 yaşından önce başlar ve sinsi bir seyir izler. Ağrı üç aydan uzun sürerek kronik hale gelir. Hastalar gecenin ikinci yarısında ağrıyla uyanabilir ve sabahları belirgin tutukluk yaşayabilir. Sabah sertliği hareket ettikçe azalır, bu da inflamatuvar sürecin önemli bir göstergesidir. Bu özelliklere sahip uzun süreli bel ağrıları sıradan kas-iskelet zorlanması olarak değerlendirilmemeli ve romatolojik inceleme gerektirdiği düşünülmelidir.

Omurga ve Eklem Tutulumu

Hastalık ilerledikçe inflamasyon yalnızca bel bölgesiyle sınırlı kalmayabilir. Omurganın farklı bölümleri ve kalça eklemleri etkilenebilir. Bu durum hareket açıklığında azalma ve sertlik hissiyle kendini gösterir.

Kalçanın arka kısmında derin ağrı, sırt ve boyun tutulması ile göğüs kafesinin genişleme kapasitesinde azalma sık görülen bulgulardır. Göğüs kafesi hareketinin kısıtlanması bazı kişilerde derin nefes almayı zorlaştırabilir. Uzun vadede omurga esnekliğinin azalması duruş değişikliklerine ve öne eğilme eğilimine yol açabilir. Bu belirtiler günlük yaşam aktivitelerini etkileyebileceği için erken müdahale önemlidir.

Entezit ve Çevresel Ağrılar

Ankilozan spondilitte yalnızca eklemler değil, tendon ve bağların kemiğe tutunduğu bölgeler de etkilenebilir. Entezit adı verilen bu inflamasyon özellikle topuk ve ayak tabanında ağrıya neden olabilir. Sabah ilk adımlarda belirginleşen topuk ağrısı hastalık için önemli bir klinik ipucudur.

Diz çevresi ve kaburga bağlantı noktalarında hissedilen hassasiyet de görülebilir. Bu tür ağrılar mekanik zorlanmayla karıştırılabilse de sürekliliği ve sabah belirginliği ayırt edicidir.

Sistemik ve Omurga Dışı Bulgular

Ankilozan spondilit yalnızca omurgayı etkileyen bir hastalık değildir, sistemik inflamasyon bulguları görülebilir. Süreğen yorgunluk, halsizlik ve enerji düşüklüğü sık rastlanan belirtilerdir. Bazı kişilerde hafif kilo kaybı da eşlik edebilir.

Omurga dışı tutulumların en yaygını göz iltihabı olan üveittir. Ani başlayan göz ağrısı, kızarıklık ve ışığa hassasiyet acil değerlendirme gerektirir. Bunun yanında sedef hastalığına ait cilt bulguları veya inflamatuvar bağırsak belirtileri görülebilir. Daha nadir olarak kalp ve akciğer etkilenmesi de ortaya çıkabilir. Bu tablo, ankilozan spondilitin yalnızca eklem hastalığı değil, sistemik inflamatuvar bir durum olduğunu gösterir.

Ankilozan Spondilit Nasıl Teşhis Edilir?

Ankilozan spondilit teşhisi, tek bir testle konulmaz. Tanı süreci, klinik değerlendirme, fizik muayene, görüntüleme yöntemleri ve laboratuvar testlerinin birlikte yorumlanmasını gerektirir. Bu bütüncül yaklaşım, özellikle erken evrede hastalığın kaçırılmasını önler.

Klinik Değerlendirme

Tanının temelini hastanın öyküsü oluşturur. Doktor, inflamatuvar bel ağrısının özelliklerini, sabah tutukluğunu ve eşlik eden belirtileri sorgular. Ailede spondiloartrit öyküsü bulunması tanıyı destekleyen önemli bir bilgidir. Erken evrede görüntüleme bulguları normal olabileceği için semptomların doğru aktarılması kritik öneme sahiptir.

Fizik Muayene

Omurga hareket açıklığı, göğüs kafesi genişlemesi ve kalça eklemleri değerlendirilir. Postür değişiklikleri ve hassasiyet bölgeleri incelenir. Bu ölçümler hastalığın fonksiyonel etkilerini ortaya koyar ve takip sürecinde karşılaştırma sağlar.

Görüntüleme Yöntemleri

Röntgen, sakroiliak eklemlerde yapısal değişiklikleri gösterebilir ancak erken dönemde bulgular normal olabilir. Manyetik rezonans görüntüleme (MR), aktif inflamasyonu ve kemik iliği ödemini gösterebildiği için erken teşhiste büyük avantaj sağlar.

Laboratuvar Testleri

CRP (C reaktif protein) ve sedimentasyon gibi inflamasyon belirteçleri hastalık aktivitesi hakkında bilgi verir. HLA-B27 genetik bir belirteçtir ve pozitifliği tanıyı destekler, ancak tek başına tanı koydurmaz.

Ankilozan Spondilit Tedavisi

Ankilozan spondilit tedavisi, yalnızca ağrıyı azaltmaya yönelik bir müdahale değildir. Tedavinin temel amacı; inflamasyonu kontrol altına almak, omurga hareketliliğini korumak ve hastanın uzun vadeli yaşam kalitesini desteklemektir. Hastalık kronik seyirli olduğu için tedavi süreci kısa vadeli değil, düzenli takip ve kişiye özel planlama gerektiren bir yönetim modelidir.

Erken dönemde başlanan uygun tedavi, omurga sertliğinin ilerlemesini yavaşlatabilir ve günlük yaşam aktivitelerinin sürdürülebilmesine yardımcı olabilir. Bu nedenle ankilozan spondilit tedavisi, semptom kontrolünün ötesinde fonksiyonel korumayı hedefleyen bütüncül bir yaklaşımla ele alınır.

İlaç Tedavisi

İlaç tedavisi, inflamatuvar süreci baskılayarak ağrı ve tutukluğu azaltmayı amaçlar. İlk basamakta sıklıkla nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar birçok hastada sabah sertliği ve hareketle ilişkili ağrının hafiflemesini sağlayabilir. Ancak her hastanın yanıtı farklı olabileceği için tedavi düzenli hekim kontrolü altında planlanmalıdır.

Standart ilaçlara yeterli yanıt alınamadığında biyolojik tedaviler gündeme gelebilir. Bu tedaviler bağışıklık sistemindeki inflamatuvar mekanizmaları hedef alır ve hastalık aktivitesini azaltmayı amaçlar. Özellikle aktif hastalığı olan bireylerde yaşam kalitesinde belirgin iyileşme sağlayabilir.

Bazı durumlarda periferik eklem tutulumu ön plandaysa farklı ilaç seçenekleri tercih edilebilir. Tedavinin hangi yönde ilerleyeceği hastalığın seyri ve bireysel ihtiyaçlara göre belirlenir.

Egzersiz ve Fizik Tedavi

Ankilozan spondilit yönetiminde egzersiz, ilaç tedavisi kadar önemli bir bileşendir. Düzenli hareket, omurga esnekliğinin korunmasına ve kas gücünün desteklenmesine yardımcı olur. Aynı zamanda sabah tutukluğunu azaltarak gün içindeki hareket kabiliyetini artırabilir.

Germe egzersizleri, postür çalışmaları ve yüzme gibi aktiviteler omurga sağlığı açısından özellikle faydalıdır. Fizik tedavi programlarının kişiye özel planlanması, hem güvenli hem de sürdürülebilir bir ilerleme sağlar.

Yaşam Tarzı Düzenlemeleri

Günlük yaşam alışkanlıkları, ankilozan spondilit tedavisinin başarısında önemli rol oynar. Sigara kullanımı inflamasyonu artırabileceği için bırakılması önerilir. Aktif bir yaşam tarzı benimsemek, doğru duruş alışkanlıkları geliştirmek ve sağlıklı kilo kontrolünü sürdürmek omurga üzerindeki yükü azaltabilir.

Uyku ergonomisine dikkat edilmesi de önemlidir. Omurgayı destekleyen bir yatak ve uygun pozisyonlar, gece boyunca oluşabilecek sertliği sınırlamaya yardımcı olabilir.

Cerrahi Tedavi

Cerrahi müdahale nadir gereklidir ve genellikle ileri eklem hasarı veya ciddi deformite geliştiğinde düşünülür. Kalça protezi ya da düzeltici cerrahiler, hareket kapasitesini artırmayı ve ağrıyı azaltmayı hedefler. Bu karar multidisipliner değerlendirme sonucunda verilir.

Multidisipliner Yaklaşım

Ankilozan spondilit tedavisi çoğu zaman tek bir uzmanlık alanıyla sınırlı değildir. Romatoloji uzmanı, fizik tedavi hekimi ve fizyoterapist başta olmak üzere farklı disiplinlerin iş birliği, tedavinin bütüncül biçimde yürütülmesini sağlar. Gerekli durumlarda psikolojik destek de sürece dahil edilerek hastanın hem fiziksel hem duygusal iyilik hali desteklenir.

Ankilozan Spondilit Önlenebilir mi?

Ankilozan spondilit, genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemi mekanizmalarıyla ilişkili kronik bir inflamatuvar hastalıktır. Bu nedenle bugün için hastalığın ortaya çıkmasını kesin olarak engelleyen kanıtlanmış bir yöntem bulunmamaktadır. Ancak bu durum, hiçbir şey yapılamayacağı anlamına gelmez. 

Modern romatoloji yaklaşımı, erken fark etme ve erken müdahalenin hastalığın uzun vadeli etkilerini belirgin şekilde değiştirebildiğini göstermektedir. Erken tanı ve uygun tedavi sayesinde omurga ve eklem hasarı riski azaltılabilir, hareket kısıtlılığının gelişimi yavaşlatılabilir, ağrı ve inflamasyon kontrol altına alınabilir, yaşam kalitesi korunabilir.

Ankilozan Spondilit Hastaları İçin Öneriler

Ankilozan spondilit yönetimi yalnızca ilaç tedavisiyle sınırlı değildir. Günlük yaşam alışkanlıkları, omurga hareketliliğini korumada ve hastalığın etkilerini azaltmada önemli rol oynar. Amaç; ağrıyı kontrol etmek, esnekliği sürdürmek ve yaşam kalitesini desteklemektir.

• Düzenli egzersiz yapın: Hareket, tedavinin temel parçasıdır. Germe ve postür egzersizleri ile yüzme omurga esnekliğini korur, kasları güçlendirir ve tutukluğu azaltır.
• Duruşunuza dikkat edin: Ergonomik oturma düzeni oluşturmak ve uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, omurgaya binen yükü azaltır.
• Hareketsiz kalmayın: Gün içinde kısa hareket molaları vermek sertliği önlemeye yardımcı olur.
• Sigara kullanmayın: Sigara inflamasyonu artırabilir ve hastalık seyrini olumsuz etkileyebilir.
• Sağlıklı kiloyu koruyun: Dengeli beslenme ve aktif yaşam, eklemlere binen yükü azaltır.
• Uyku düzeninize özen gösterin: Omurgayı destekleyen bir yatak ve uygun uyku pozisyonu tercih edin.
• Doktor kontrollerini aksatmayın: Düzenli takip, tedavinin etkinliğini artırır ve olası sorunların erken fark edilmesini sağlar.
• Psikolojik desteği önemseyin: Kronik hastalıkla yaşamak zaman zaman zorlayıcı olabilir, gerektiğinde destek almak genel iyilik halini güçlendirir.

Özetle, bilinçli yaşam alışkanlıkları ve düzenli takip sayesinde ankilozan spondilit ile aktif ve üretken bir yaşam sürmek mümkündür.

Sonuç olarak; uzun süren ve dinlenmeyle geçmeyen bel ağrısı, sabah tutukluğu veya hareketle rahatlayan ağrı gibi belirtiler fark edildiğinde vakit kaybetmeden bir Romatoloji uzmanına başvurmak önemlidir. Romatoloji bölümünün bulunmadığı durumlarda Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon veya ilgili branş hekimleri tarafından yapılacak değerlendirme de tanı sürecini hızlandırabilir. Erken başvuru yaşam kalitesini korumaya, fonksiyon kaybını önlemeye ve hastalığın uzun vadeli etkilerini en aza indirmeye yardımcı olur.

Sık Sorulan Sorular

Ankilozan spondilit tamamen iyileşir mi?

AS kronik bir hastalıktır ve tamamen ortadan kalkmaz, ancak erken tanı, ilaç tedavisi ve egzersizle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

Ankilozan spondilit bel fıtığı ile karıştırılır mı?

Evet, bel fıtığı ile karıştırılabilir. Özellikle erken dönemde inflamatuvar bel ağrısı mekanik ağrılarla karışabilir. Dinlenmeyle artan, hareketle azalan ağrı AS için önemli bir ipucudur.

Egzersiz gerçekten tedavinin parçası mı?

Kesinlikle. Düzenli egzersiz omurga esnekliğini korur, ağrıyı azaltır ve duruş bozukluklarını önlemeye yardımcı olur. Tedavinin temel bileşenlerinden biridir.

Ankilozan spondilit genetik midir?

Genetik yatkınlık önemli rol oynar. Özellikle HLA-B27 geni riski artırır, ancak bu geni taşıyan herkes hastalığı geliştirmez.

Ankilozan spondilit yaşam süresini etkiler mi?

Uygun tedavi ve düzenli takip ile çoğu kişi aktif ve üretken bir yaşam sürdürebilir. Erken müdahale uzun vadeli komplikasyon riskini azaltır.